Bitloos

Het bit is al vele eeuwen oud, maar minstens zo oud is het rijden zonder bit ook. Kijk maar naar de Indianen of de oude beschavingen in het Midden-Oosten. Ook hierin vindt men dus vele ontwikkelingen van een ‘simpel touwtje’ naar een doordachte optoming.

Tegenwoordig zijn er veel soorten bitloze hoofdstellen te vinden, die allemaal werken door middel van druk rondom het paardenhoofd. Daarnaast zijn er ook enkele exemplaren die werken door middel van een hefboomwerking.

De redenen om bitloos te (gaan) rijden, zijn zeer divers, maar welke reden men ook heeft, met of zonder bit een paard rijden is nooit slecht, zolang men maar verstand van zaken heeft en kundig kan handelen, desnoods onder goede begeleiding. Want zowel met bit als met een bitloos hoofdstel, kunnen ongetrainde handen veel schade aanbrengen!

Welke optoming gekozen wordt voor het rijden, hangt af van de voorkeuren en africhtinggraad van zowel het paard als de ruiter. Vaak is dit dan ook een kwestie van uitproberen, schroom in ieder geval niet om deskundige hulp in te schakelen als je er niet uitkomt.

Stalhalster

SONY DSC

Hoewel stalhalsters niet bedoeld zijn om mee te rijden, kunnen ze er wel voor gebruikt worden. Hierbij kunnen de teugels aan weerskanten van de neus of aan de onderkant worden bevestigd. Let er wel op dat het halster goed aansluit, zodat het niet gaat schuiven als er druk op komt te staan. Verder mag het materiaal ook niet schuren of stroef zijn. Zeer precieze hulpen kan men hiermee niet geven, niet zoals met een echt bitloos hoofdstel, maar of dit een voor- of nadeel is, hangt af van de voorkeur van ruiter en paard.

Touwhalster

01

Zoals de naam al aangeeft is dit een halster gemaakt van touw, veelal boottouw. Het heeft zijn karakteristieke vorm te danken aan een bepaalde manier van knopen. Touwhalsters bestaan in veel verschillende kleuren en diverse diktes. Net als met bitten geldt hier ook: hoe dunner het materiaal, hoe meer druk per mm², hoe scherper de druk overkomt op het paard.

Het touwhalster wordt vaak gebruikt bij het grondwerken, om bitloos mee te rijden of om het paard te kunnen laten grazen tijdens lange buitenritten. Het paard mag echter nooit vastgezet worden hiermee of ermee in het weiland staan. Het touw kan zich letterlijk in de huid snijden als het paard, om wat voor reden dan ook, vast komt te zitten met het halster (een normaal stalhalster zal in zulke situaties vaak breken, touwhalsters doen dit niet).

Qua inwerking is een touwhalster duidelijker voor het paard dan een stalhalster, dit komt mede omdat de knopen op bepaalde drukpunten rondom het hoofd liggen. De ruiter moet echter goed in staat zijn om de druk van dit halster direct te verlagen of zelfs laten vallen als het paard de gevraagde opgave correct uitvoert.

Cross Rope Bridle

02

Een Cross Rope Bridle, afgekort ook wel CRB genoemd, heeft hetzelfde principe als het touwhalster met het verschil dat dit halster meer geschikt is voor het rijden dan voor het grondwerken. De CRB heeft twee lussen aan de onderkant waar de teugels aan vastgemaakt worden, deze twee lussen hebben tevens een onafhankelijke zijdelingse inwerking op het paardenhoofd. Wanneer de ruiter de linkerteugel aanneemt, zal het paard de druk aan de rechterkant van zijn hoofd voelen en dus voor die druk gaan wijken.

Verder heeft de Cross Rope Bridle overeenkomstige eigenschappen met het touwhalster: ze bestaan namelijk in diverse kleuren en diktes en de knopen liggen op bepaalde drukpunten op het paardenhoofd voor een betere communicatie.

Dually training halster

Dit halster is ontworpen door Monty Roberts en wordt veelal gebruikt voor het zogenoemde horsemanship, grondwerken en longeren: het is minder geschikt voor het Engelse rijden. Eigenlijk is dit een gewoon stalhalster met een dubbele neusriem waarvan de onderste van touw is gemaakt. Met dit touw wordt een duidelijke communicatie tot stand gebracht tussen ruiter en paard. Wanneer de ruiter drukt geeft, werkt het touw scherper in op de neus dan een normaal halster. Dit is tevens de reden dat het halster niet geschikt is voor het Engelse rijden, omdat het daarvoor te lomp en scherp zou zijn.

Side Pull

03

De Side Pull werkt in door middel van zijdelingse druk; wanneer de linker teugel aangenomen wordt, voelt het paard druk aan de rechterkant van zijn neus en vice versa. Bij evenredige druk, halthouden bijvoorbeeld, voelt het paard druk op zijn gehele neus en achter de oren. Side Pulls zijn in vele varianten te verkrijgen, ze bestaan ook met extra clips zodat er een bit bij gebruikt kan worden. De meest voorkomende materialen voor de neusriem zijn touw, leer en kunststof.

Deze optoming leent zich niet om met constante druk te rijden, omdat het de huid van de neus op deze manier kan beschadigen.

Bosal/ Klassieke Hackamore

04

Dit is de traditionele optoming van de Californische vaqueros en is gevlochten van rawhide of leer waarvan de neusriem dikker is door extra invlechting. Het kopstuk wordt op zijn plaats gehouden door eraan vastgevlochten stukken. De neusriem wordt onder de onderkaak samengeknoopt, de knoop verzwaart de neusriem en houdt hem daardoor in evenwicht. Aan het onderste einde wordt een zeven meter lange teugel geknoopt: traditioneel is deze van paarden- en runderhaar gevlochten, maar tegenwoordig van polymeren kunststoffen. De ruiter kan de lengte van de mecate (teugel) afstemmen op de individuele behoefte van zijn paard, het stuk dat overblijft wordt vaak aan het zadel geknoopt of kan gebruikt worden als longeertouw. Deze optoming werkt in op de neus en de zijkanten van de onderkaak.

Rope Bosal/ Cowboy Hackamore

Uit het westen van de Verenigde staten is een sterk vereenvoudigde versie van de bosal afkomstig; de zogenaamde Cowboy Hackamore. Deze heeft een neusriem van lassomateriaal, d.w.z. rondgevlochten nylontouw. Hieraan worden de, uit twee delen bestaande, teugels bevestigd. De neusriem van lassomateriaal is dunner dan de bosal en zal daardoor relatief meer druk uitoefenen op de neus.

Vosal/ Schaarbosal/ Scissor Vosal

De vosal is afkomstig uit de Verenigde Staten en bestaat uit een metalen neusriem die is overtrokken met leer of rawhide. Aan beide zijkanten zit een oog waaraan zowel het kopstuk als de kinriem is bevestigd. De laatste bestaat uit twee leren riempjes met een gesp die in de eerder genoemde ogen zijn vastgemaakt en twee metalen staafjes die door scharnieren zijn verbonden met een ring. In die ring worden de teugels vastgemaakt. De vosal bestaat dus uit vaste en beweeglijke onderdelen. De vosal wordt net als de bosal los om het paardenhoofd aangebracht, zodat deze optoming alleen werkt als de teugels worden aangenomen: dan komen de staven omhoog en trekken tegelijkertijd samen zoals een schaar.

Kaakgekruist-systeem

SAMSUNG

Dit systeem is een kruislings bitloos hoofdstel dat gebruikt kan worden als hoofdstel, als halster en als kaptoom om te longeren. Dit hoofdstel is ten opzichte van de bosals en hackamores beter geschikt om met aanleuning te rijden. Het werkt in onder de kaak, aan de zijkanten van het hoofd, achter de oren en op de neus. Het systeem werkt met het principe van kruislingse drukverdeling: druk op de linkerteugel resulteert in druk op de rechterkant van het paardenhoofd en vice versa. Dr. Cook is één van de bekende merken waaronder dit hoofdstel verkocht wordt.

Merotische neusriem/ Merotische rijhalster

06

De merotische optoming functioneert door middel van kruislingse druk onder de kin. Bij aannemen van beide teugels ontstaat een knellende druk onder de kin en op de neus, bij aannemen van één teugel ontstaat aan de tegenovergestelde kant van de neus druk en vice versa.

Scawbrig

Een scawbrig bestaat slechts uit een front- en neusriem van een Duitse of wel Hannoveraanse neusriem. Door de ringen aan beide uiteinden wordt een touw of leren riem gehaald. Wordt de teugel aangehaald dan werkt de druk voornamelijk op de buitenkant van het paardenhoofd, net als bij de bosal. In tegenstelling tot de bosal ontstaat er, wanneer beide teugels aangenomen worden een knelwerking die vergelijkbaar is met die van de Engelse versie van de hackamore. Het nadeel is dat de release van de teugel bij de onderkaak gering is.

LG-zaum/ Glücksrad/ Bloem/ Hybride bitloos hoofdstel

07

Een aparte vorm van de sidepull is het glücksrad. De spaken van de wieltjes/bloem aan weerszijden van de neus geven de mogelijkheid om op diverse niveaus druk te doen ontstaan. De bevestiging van de teugels ten opzichte van de neusriem bepaalt hoeveel druk gegeven wordt en waar; zijn de neusriem en de teugels horizontaal tegenover elkaar vastgemaakt dan is er geen hefboomwerking via de kinriem of kinketting. Bij een dusdanige bevestiging dat het wieltje gaat draaien, treedt de hefboomwerking in bij aannemen van de teugel(s) en ondervindt het paard druk in de kingroeve, op de neus en achter de oren.

Engelse Hackamore

SONY DSC

De Engelse hackamore is de stang onder de bitten, ofwel een optoming die met een hefboomwerking werkt. De neusriem bestaat uit een brede, leren riem met een leren kinriem. De hefboom heeft twee vlakke, vrij lange banaanvormige metalen delen (scharen), die aan beide kanten tussen neusriem en kinriem zijn bevestigd. Ze hebben aan de bovenkant drie halve cirkelvormige ogen; in het bovenste oog wordt het bakstuk bevestigd, in het voorste de neusriem en in de achterste de kinriem. Aan het einde van de scharen worden de teugels bevestigd. Bij annemen van de teugels wordt de tussenruimte van de neus- en kinriem kleiner en ontstaat hierdoor druk op de neus: de scharen zorgen voor druk achter de oren. Hoe scherp de inwerking is, hangt af van de hoek van de scharen, hierbij geldt hetzelfde als voor scharenbitten (hefboomwerking). De Engelse hackamore kan ook in combinatie met een bit worden gebruikt.

Mechanische Hackamore

09

De mechanische hackamore heeft een met rubber of leer omwonden metalen neusband en een kinketting. De lange scharen hebben een sterkere hefboomwerking dan de Engelse hackamore. Beide hackamores kunnen ook in combinatie een bit worden gebruikt door extra bakstukken aan het hoofdstel te bevestigen.

Kellymore

Deze variant op de hackamore heeft een metalen plaat die met leer is overtrokken als neusriem. Aan beide einden van de scharen zijn de bevestigingspunten voor de bakstukken gemonteerd, welke hooggebogen zijn. In combinatie de beweeglijke boom zorgt dit ervoor dat de kracht van de ruiterhand verscherpt aankomt.

Braziliaans Kellymore (?)

13

Dit beeldmateriaal heb ik aangeboden gekregen, het hoofdstel heeft vermoedelijk een Braziliaanse afkomst en naar wat ik vermoed is het een Braziliaanse variant op de Kellymore. Helaas is de informatie schaars, maar ik blijf doorzoeken.

Roy-Hackamore

De Roy-Hackamore werkt iets milder in dan de Kellymore omdat de scharen gebogen zijn (voor meer uitleg hierover zie hefboomwerking).

S-Hackamore/ Comfort Hackamore

De S-Hackamore is een mildere variant op de Roy-Hackamore door de grotere welving van de schaar. Hij kan in combinatie met een neusriem worden gebruikt, die vervaardigd is uit leer, kunststof, touw of ijzer.

Quick stop

Een Quick stop ontstaat als een (rope) bosal voorzien wordt van een hefboomoverbrenging onder de onderkaak van het paard. Zo ontstaat er een optoming die, als de teugels worden aangenomen, ook drukt geeft achter de oren en op de onderkaak. Het verschil met de bitloze optomingen waar voornamelijk op de neus wordt gereden, is dat de druk hier voornamelijk op de onderkaak wordt overgebracht. Deze optoming is te vergelijken met de hackamore.

Stop and Turn

Onder deze naam wordt in de Verenigde Staten een optoming à la de Quick Stop aan de man gebracht. Deze optoming bestaat eveneens uit een neusriem die vervaardigd is uit lassomateriaal. Hier worden twee beweeglijke stangbomen aan bevestigd, die met elkaar verbonden zijn door middel van een onbeweeglijke metalen beugel. Bij annemen van de teugels ontstaat hefboomwerking die vooral inwerkt op de kin, neus en achter de oren.

Kaptoom

10

Beide een Weense kaptoom

Hoewel de kaptoom niet in die zin een bitloos hoofdstel is, hoort het wel in deze categorie. Een kaptoom is namelijk een stevig halster van nylon of leer waarvan de neusriem is verstevigd met bijvoorbeeld leer of een door leer omgeven ketting. De kaptoom kan gebruikt worden voor diverse doeleinden: longeren, werken aan de hand, rijden in combinatie met een bit of bitloos rijden. In de klassieke rijkunst worden paarden bijvoorbeeld tegelijkertijd gereden op een kaptoom met en een (scharen)bit.

Kaptomen zijn er in veel schillende soorten; de basis uitvoering van nylon of leer, de academische, de Spaanse en de Weense. De basis uitvoering van nylon wordt veelal gebruikt voor basiswerk en hier worden niet veel eisen aan gesteld. De academische kaptoom is van leer en de neusriem is voorzien van een ketting die omtrokken is met leer, de ringen zijn verwerkt in de betreffende ketting. De ringen bij de Spaanse kaptoom zitten op ca. 1 tot 3 cm waardoor de druk versterkt aankomt bij het paard. De Weense kaptoom heeft ook een leren neusriem met ringen, maar zonder ketting.

Ondanks dat kaptomen vaak een ‘compleet’ hoofdstel zijn, bestaan er ook losse neusriemen zodat van een simpel hoofdstel gemakkelijk een kaptoom gemaakt kan worden.

Rambo Micklem Multi Bridle hoofdstel

11

Dit is een hoofdstel dat gevormd is naar de anatomie van het paard. Daarnaast is het ontworpen voor verschillende gebruiksdoeleinden, namelijk: rijhoofdstel met bit, rijhoofdstel zonder bit en als kaptoom voor het rijden. Voor het gebruik als bitloos hoofdstel zijn drie variaties mogelijk, variërend van een milde tot een sterke inwerking.

Neckrope

12

Een neckrope is alleen een optoming te noemen in de breedste zin van het woord, maar ruiters kunnen hun paarden hier vlekkeloos op rijden. Het betreft een verstevigde halsring die om de hals bevestid wordt, waarmee de ruiter hulpen aan het paard kan doorgeven. Een neckrope vergt een correcte rijhouding van de ruiter, omdat hij het paard hiermee namelijk voor het overgrote deel mee bestuurt.